«Зирәк керпе» Ильяс Гафаров #Әкиятханә

Борын-борын заманда калын кара урманда яшәгән, ди бер керпе.

Влада Семенова рәсеме

Керпе бик зирәк булган, күп укыган. Агач кайрыларыннан, яфраклардан кечкенә китапчыклар ясап, урман яңалыкларын, һава торышын язып барган. Хат ташучы шыгырдавык саескан Каф тау артыннан аңа кызыклы китаплар ташыган. Китапларны  укып, керпе тегәргә өйрәнгән. Өендә остаханә ачып җибәргән. Урманда яшәүчеләрнең усалы, юхасы, явызы, куркагы, хәйләкәре, көчлесе – барысы да аннан күлмәк-чалбар тектерә башлаган. Аеруча куяннар, аюлар матур киенергә яраткан: кышын-ап-ак тун, җәен соры, ак, зәңгәр, көрән күлмәкләр тектергәннәр. Керпе һәрбер җәнлекне игътибар белән тыңлаган, китапларыннан карап, акыллы киңәшләр биргән, кемгә нинди кием, кайсы төс, тукыма кирәклеген аңлаткан. Өстәвенә, килгән берен урман сый-нигъмәтләреннән авыз иттергән.ү

Даны тирә-як урманнарга таралган. Моңа куян малае Озынколак бик көнләшкән. Куяннан да бәләкәй керпе янына урман патшалары баш иеп килсен әле! Беләктән белем көчле икәнен аңламаган Озынколак. Үзе дә саесканнан китаплар кайтартып караган-каравын. Тик укыйсы килмәгән: ялкау булган. Шулай да керпегә начарлык эшлисе килгән. Беркөнне урманда шундый сүз тараткан: “Һи, керпе кебек кенә барыбыз да тегә ала. Урман тулы энә. Аның өчен китап укыйсы  юк!” – дигән. Моны ишеткән керпенең хәтере калган. “Тукта, – дигән ул, – чынлап та, мин картаеп барам, күзләрем дә күрми башлар, ә җәнлекләргә матур- матур киемнәрне кем тегәр?”

Керпе уйлаган да остаханәсен ябып, тегү мәктәбе ачып җибәргән. Теләгән һәркайсын бушка тегәргә өйрәтә башлаган. Җәнлекләрнең кайсы бик теләп, кайсылары бик авырлык белән  өйрәнгән. Иң авыры куяннарга һәм аюларга туры килгән. Куяннарның күзе кылый: энә саплый алмыйлар, ә аюларның куллары зур, кечкенә энәне тота алмыйлар икән. Гайбәтче Озынколакка бик ачулары килгән. Җыелышып киңәшкәннәр дә аны урманнан куып чыгарганнар.

Мескен Озынколак авылга китеп, кешеләр янына ияләшкән. Әнә шуннан йорт куяннары үрчи башлаган. Калган куяннар төрле күлмәк киюдән туктаган. Кышын ак туннан, җәен соры күлмәктән генә йөри башлаганнар. Көрән күлмәкле аюлар күлмәк тегеп маташмаганнар. Җәй буе бал ашаганнар, кышын, аучы  күзеннән качып, өн ясап йоклаганнар. Ә ак тунлы аюлар җәй җитү белән Төньяк боз океанына киткәннәр һәм башкача урманга әйләнеп кайтмаганнар. Ак аюлар әнә шулай барлыкка килгән. Ә керпегә килгәндә, ул әле дә күп укый, шыгырдавык саесканнан китаплар китертә, ди. Урманда яшәүчеләр аңа киңәшкә йөриләр, үзен бик хөрмәт итәләр икән.

Галим булсаң, Галәм – синеке, дустым, шуны бел дип яздым бу әкиятне. Вәт!

Ильяс Гафаров

Бишек җырлары һәм такмаклар

Бишек янында

(Халык авыз иҗаты)

Әлли-бәлли ит, улым,

Карлыгачым, былбылым.

Тыңла минем сүземне,

Йә, йом, бәгърем, күзеңне.

 

Әлли-бәлли бәбкәсе,

Кая киткән әнкәсе?

Бигрәк елый бәбкәсе,

Нигә кайтмый әнкәсе?

 

Әлли-бәлли бәбкәсе,

Кая киткән әнкәсе?

Каенлыкка җиләккә,

Бәбкәсенә бүләккә.

 

Ау, балам, вау, балам,

Сине бишеккә салам.

Йокла, йокла тынычлап,

Бәхетле бул, багалмам.

 

Әлли итәргә кирәк,

Бәлли итәргә кирәк.

Әлли иткәч, бәлли иткәч,

Йоклап китәргә кирәк.

 

Әлли-бәлли бәүкәем,

Җан йөрәгем, нәнкәем.

Рәхәт кенә тынычлап

Йоклап китәр бәбкәем.

 

Минем кызым дәү кебек,

Бакчадагы гөл кебек.

Ике күзе янып тора,

Кара бөрлегән кебек.

 

Әлли-бәлли итәр бу,

Ефәк читле бишектә

Оеп йоклап китәр бу.

Шулай оеп йоклагач,

Менә үсеп җитәр бу.

 

Әлли-бәлли итәргә,

Ал бишеге бар моның.

Өзгәләнеп тирбәтергә,

Үз әнисе бар моның.

 

Әлли-бәлли итәр бу,

Йокыларга китәр бу.

Бәү-бәү итеп күз йомып,

Изрәп кенә китәр бу.

 

Әлли итәр бу бала,

Бәлли итәр бу бала.

Әткәсенә, әнкәсенә

Хезмәт итәр бу бала.

 

Әлли-бәлли бәү итә,

Кызым йокыга китә.

Кызым йокыга киткәч,

Әнисе кайтып җитә.

 

Әлли-бәлли итәрсең,

Тыныч йоклап китәрсең.

Шулай тыныч йокласаң,

Бик тиз үсеп җитәрсең.


Бишек җыры

Габдулла Тукай

 

Әлли-бәлли итәр бу,

Мәдрәсәгә китәр бу;

Тырышып сабак укыгач,

Галим булып җитәр бу.

 

Йокла, улым, йом күзең,

Йом, йом күзең, йолдызым;

Кичтән йокың кала да,

Елап үтә көндезең.

 

Әлли-бәлли көйләрем,

Хикәятләр сөйләрем;

Сиңа теләк теләрем,

Бәхетле бул, диярем.

 

Гыйззәтем син, кадрем син,

Минем йөрәк бәгърем син;

Куанычым, шатлыгым

Тик син минем, синсең, син!


Бәлли-бәү

Җәвад Тәрҗеманов

 

Акбай, Акбай, өрмә син,

өрмә син!

Тавышланып йөрмә син,

йөрмә син!

Кызым белән без икәү

Йоклыйк инде, бәлли-бәү.

Әлли-бәлли, бәлли-бәү.

Әлли-бәлли, бәлли-бәү.


Бәлли-бәү, кызым

Мәхмүт Хөсәен

 

Бәлли-бәү, кызым,

Күктә ай калка.

Йокла, йом күзең,

Шаярып ятма.

Бәлли-бәү, бәлли-бәү

Шаярып ятма.

 

Тынган урамнар,

Җилләр туктаган.

Күрше малай да

Күптән йоклаган.

Бәлли-бәү, бәлли-бәү,

Күрше малай да

Күптән йоклаган.


Бишек җыры

Мөхәммәт Садри

 

Әлли-бәлли ит, улым,

Карлыгачым, былбылым,

Гүзәлләрнең гүзәле,

Йөрәгемнең үзәге.

 

Иркәли энекәең,

Тыныч бул, бәгырькәем.

Син җәүһәрем, күз нурым,

Карлыгачым, былбылым.

 

Карап туймыйм үзеңне,

Тыңла, балам, сүземне.

Үскәч, син дә батыр бул,

Ил бизәүче матур бул!


Песи-нечкәбил

(Халык авыз иҗаты)

 

Песи, песи-нечкәбил,

Бала тирбәтергә кил.

Җылы җирдә яшәрсең,

Ап-ак күмәч ашарсың,

Тәмле сөтләр эчәрсең,

Ашап туйгач уйнарсың,

Уйнап туйгач йокларсың,

Бәлли-бәү!


Бишек җыры

Әхмәт Ерикәй

 

Әлли-бәлли чәчәгем,

Бәллүр мәллә бишегең?

Йоклачы эреп кенә,

Матур төш күреп кенә.

 

Төшеңдә дә яныңда

Булыр әти-әниең,

Иң-иң тәти курчагың,

Иң-иң тәмле мәмиең.

 

Әй ак кынам, пакь кынам,

Тыныч йокла, нәнием.

Уянмады микән, дип,

Борчылмасын әниең.

 

Чулпан йолдыз таңгача

Бишегеңне тирбәтер,

Фәрештәләр, җыелып,

Тел ачкычы өйрәтер.

 

Иртән сине ал кояш

Назлый-назлый уятыр.

Сөя-сөя, һәммәсе

Иң-иң иркә сүз әйтер.

 

Мин дә назлап сөярмен,

Шатлыгым син, диярмен.

Бәхетле бул, дәү үс, дип,

Изге теләк теләрмен.


Бишек җыры

Бикә Рәхимова

 

Йокла, минем үскәнем,

Үзәктән өзелгәнем,

Йөрәктән бүленгәнем,

Әлли-бәлли бәү.

 

Алсу алма бөртегем,

Сары хөрмә җимешем,

Кечкенә кояшкаем,

Әлли-бәлли бәү!


Минем кызым-курчагым

Җәвад Тәрҗетанов

 

Әй, акыллы курчагым,

Йом күзеңне, бәлли-бәү.

Башка бер сүз дә дәшмим,

Йоклап алыйк без икәү.


Ай, нәни

Әхмәт Гадел

 

Күк күгәрчен очадыр,

Зәңгәр күкне кочадыр.

Минем улым бәү-бәү итә,

Йолдызларда очадыр.

 

Әлли-бәлли-бәү, нәни,

Йоклап китәр бу бәби.

Җылы моңнар канатында

Үсеп җитәр бу нәни!

 

Күгәрченнәр күкләрдә,

Очалар җим чүпләргә.

Үсеп җиткәч минем улым

Үрнәк булыр күпләргә.

 

Күгәрченем-йолдызым,

Минем йомшак кондызым!

Әкиятләр кочагында

Назланырсың төнозын!

«Иң зур бүләгем» Энҗе Мөэминова

Кемне генә сокландырмас,
шатландырмас,
Яңа гына ачылып килгән
сабый теле!
Зур бер ачыш, табыш сыман
тоела бит,
Аның башлап әйтер һәрбер
яңа сүзе.

Оныгыма Ана теле бүләк иттем,
Татарчалап: “Әти!” — диде,
“Әни!” — диде.
“Әйт әле мин, күбәләк, дип,
Сөйләшик без бергәләп”, — дип
Бөтергечтәй бөтерелеп
биеп йөрде.

Әйтерсең лә, моңа кадәр
бер кеше дә
беркайчан да
Андый матур сүз әйтмәгән!
Гөлчәчәктәй иреннәрен
һичберкем дә
Аның кебек матур итеп
тибрәтмәгән!

Оныгыма ана теле
бүләк иттем,
Күңел түрен нурлап торыр
шиңмәс гөлне —
Алтын, көмеш, җәүһәрләрдән
кыйммәтлерәк,
Тукай, Такташ, Җәлилләрне
биргән телне!

Габдулла Тукай шигырьләре: «Кошларга», «Фатыйма белән Сандугач»

Кошларга

Габдулла Тукай

Курыкмагыз, кошлар, күреп сез яныгызда мин барын;
Мин тимәм сезгә, фәкать сайравыгызны тыңларым.

Җырлагыз сез күңелегезгә тәңре нәрсә салганын;
Мылтыгым да юк янымда, юк шулай ук ауларым.

Бик тынычлап сайрагыз сез, мин тимим, сезгә тимим;
Әллә иркендә торуның кадерен белмимме мин?!

Курыкмагыз — яхшы беләм, мин һич тә сезне ауламам;
Сайрагыз, тыңлап торырмын, тын да алмам, шауламам.


Фатыйма белән Сандугач

Габдулла Тукай

Фатыйма:

Ни өчен син сайрамыйсың, Сандугач?
Шат була күңлем минем син сайрагач.

Читлегең әйбәт, яныңда бар ашың:
Ник күңелсез син болай, бөктең башың?

Сандугач:

Аһ, минем сайрар җирем урман иде,
Анда һәртөрле кызык тулган иде.

Мин бу җирдә нигә шатлык күрсәтим?
Анда өч баш кошчыгым калды ятим!

Һәм мине анда тагын дустым көтә,
Сагына ул, саргая ул, ут йота.

Белмисеңме син: читен мәхбүслек[1] ул,
Булса да алтын, һаман да читлек ул.

Фатыйма:

Йә, алайса, мин ишек ачтым сиңа:
Бар, азат бул, кыл миңа изге дога.

Бар, җаным, инде яшел урманга оч,
Тиз ятим кошчыкларың берлән кавыш!

[1] мәхбүслек — заключение в тюрьму, задержание, арест

мәхбүс — узник, арестант, невольник, пленник

«Бал чүлмәге» — Газиз МӨХӘММӘТШИН /хикәя/

Нәсимнең талдан бөгеп ясалган бик шәп җәясе бар иде. Ул аны авылда “тәмле тамак” дип яманаты чыккан Күпербаш Сәфәргалиеннән бер уч хөрмә белән чәнчә бармак озынлыгы казылыкка алмашып алды. Ай-һай, шәп иде җәя! Нечкә кыл җебен зыңгылдатып тартып җибәргән чакларда тыкрык малайларының күзләре дүрт була иде.

Фото: hodor.lol/post/62222/

Бер көнне шул җәя юкка чыкты. Бик нык кайгырды, ут йотты Нәсим. Ике көн буена җәясен эзләде. Баскыч асларын, кар базын, кыяр түтәлләрен актарды. Хәтта Акбай оясына да үрмәләп кереп чыкты. Юк, җәя табылмады.

Нәсим, аптырауның соңгы чигенә чыккач, чормага менеп китте. Берәр малай көнләшүеннән шунда тотып томырмады микән? Тик чормада бабасының киез эшләпәсе бар – җәя юк. Кипкән балан бүкәне асылынып тора – җәя юк. Мич торбасы янында иске бишек аунап ята – җәя… ә?.. Тукта, тукта! Әллә күзенә күренәме Нәсимнең? Бишек эчендә авызы чүпрәк белән ябылган балчык чүлмәк утыра түгелме соң? Кайдан килгән ул? Кем куйган? Үткән атнада менгәндә генә бишектә әтисенең иске киез итегеннән башка әйбер юк иде бит.

Нәсим аптырап торды-торды да чүлмәк янына чүгәләп утырды. Чирткәләп алды. Дыңгырдамый. Димәк, буш түгел. Кызык. Эчендә ни икән, ә? Беләсе иде. Нәсим чүлмәкнең авызын чиште. Чиште дә өнсез-авазсыз калды. Карау белән һушны ала торган сап-сары кәрәзле бал! Нәсимнең авызыннан сулар килде. Нишләргә соң, ә? Әллә тәмен генә белеп караргамы? Шулай шул. Тәм белүдән кемгә ни зыян. Бөтенләй ашап бетерми лә Нәсим. Ул як-ягына ялт-йолт каранып алды. Аннан тиз генә балга бармагын тыкты. Тәмле-е! Чүт телен йотмады… Әмма… әмма нәрсә соң ул бер бармак! Кече телгә дә йокмады. Нәсим аны-моны уйлап тормады, бөтен дөньясын онытып, балны өч  бармак белән сыптыра башлады. Сипкел бит Фәхрүш әйтмешли, ярылганчы бал ашады Нәсим. Ашавын ашады. Ләкин соңга таба бал да әче була башлады, Нәсимнең дә йөрәгенә шом төште. Барыбер сизеләчәк. Әнисе сизә инде аны. Нишләргә? Их, ашамаган гына булса! Нәфесенә баш була алмады. Егет эше түгел инде бу. Инде эш үткән шул. Хәйләсен табарга кирәк.

Нәсим, каш җыерып, никадәр генә уйласа да, үч иткәндәй, бер хәйлә дә табылмады. Әһә, әгәр болай итсә… Аның әнисе курыкмаска, үз хатаңны таный белергә кирәк, ди бит. Әгәр балны ашап бетергәч, бөртек тә яшерми, бөтенесен сөйләп бирсә? Әнисе ни дияр иде икән? Әгәр эш шома гына үтсә, әнисе гафу итсә, Гөлсәрия белән Ирек алдында Нәсимнең дәрәҗәсе бермә-бер күтәрелә инде…

Әтисе дә, әнисе дә Гөлсәрия белән Ирекне мактаган була. Шулар кебек акыллы бул дип, Нәсимне үгетлиләр. Тапканнар акыллы кешеләрне! Гарьлегеңнән үләрсең! Гөлсәриясе әле көч-хәл белән сигезен тутырды. Нәсимнән төгәл өч яшькә бәләкәй. Бәләкәй булса да, тәмле тамак, конфет алып кайталармы, прәннекме – аңа. Конфетын да ашасын иде – жәл түгел. Чебен тимәс чер итә. Нәсим сукканчы ук елый башлый… Ә Иреге бөтенләй җебегән. Алтыга җитеп “р” хәрефен әйтә белми. Исемең ничек, дисәң, “Игек”, ди. Сарыкны “сагык”, сыерны “сыег” дип йөргән бәндәдә нинди акыл булсын. Иреге тәлинкә ватып, Гөлсәриясе сөт түгеп макталды. Макталуын да әйтер иде Нәсим! Ничек итеп ватуларын, түгүләрен сөйләп биргәннәр, имеш! Гаепләрен яшермиләр, янәсе. Ә менә Нәсим! Нәсим берәр көнне аларны шаккатырыр әле. Тегеләрнең күз алдында балны мин ашадым дип шартлатып әйтер дә бирер. Чатнаган тәлинкә белән ярты миски сөт түгел бу! Шундый зур гаепне тансаң да урынында. Менә бу куркаклык булмый инде…

Нәсим, шуларны уйлагач, чыннан да гайрәтләнеп киткәндәй булды. Чормадагы бал чүлмәге аны икенче көнне дә кызыктырып тора иде. Бу менүендә бер кесәсенә бал кашыгы, икенчесенә икмәк сыныгы тыгып менде. Бүресе улады Нәсимнең. Ниләр генә кыланып карамады ул! Барыбер җавап бирәсе инде, дип уйлады. Балга кайнар бәрәңге дә, тозлы кыяр да манчып ашады. Аны карлыган кагына төреп тә, чи камырга төреп тә авыз итте. Пешкән шалкан белән дә кабып карады, ачы керәнен дә манчып ялады. Тик шулай да соңга таба иң әйбәте – майлы бодай күмәченә ягып ашау икән дигән нәтиҗәгә килде.

Бер атна үттеме-юкмы – балдан җилләр исте. Нәсим аптырап китте. Әллә нишләп бик тиз бетте ул. Нәсим сизми дә калды. Күп-күп кабып та ашамады инде. Әз-әз генә капты. Олы кешеләр бал дисәң – бер кими, бармак тисә, ике кими, диләр. Дөрес икән. Хәер, Нәсим бармак кына түгел, кашык белән сыпыртты бит. Бетми хәле юк.

Әнисе чүлмәкнең буш икәнен күргәч, ах-вах итәр. “Кайсыгызның эше бу, шайтаннар?” – дип сорар. Шунда Нәсим торыр да, аның күзенә туп-туры карап әйтер. Минем эш, дияр. Моны ишеткәч, теге ике черки, шаккатып, бот чабар. “Кара әле бу абыйны! Курыкмыйча ничек шулай эшләгән”, – дип уйларлар. Ул мескеннәр как белән ашаганда балның әчкелтем булуын да, кайнар бәрәңге белән капканда төчкелтем икәнен дә белмиләр әле.

Менә бер көнне әтиләре эштән кайтты. Әниләре чәй әзерләде. Бишәүләп өстәл янына утырдылар. Әниләре хәйләле генә елмайды да:

– Бүген үзегезне бик тәмле бал белән сыйлыйм әле. Телләрегезне йотарсыз. Сезне сөендерим дип, юри саклап тоттым, – диде.

Нәсимнең йөрәге жу-у итеп китте.

Әниләре чормадан бик тиз әйләнеп төште. Буш чүлмәкне шап итеп өстәлгә утыртты.

– Кайсыгызның эше бу, шайтаннар? Тамагыгыз ачмы әллә сезнең? – дип кычкырды.

Ләкин әтиләре аны туктатты.

– Ачтан дип беләсеңмени аларны. Яшьләре шундый… Кызык тоела… – диде. Аннары, нидер уйланып, Нәсим белән Гөлсәриягә карап торды. Бик озак карап торды ул. Нәсимнең маңгае тирләп бетте. Менә хәзер мине әйтер дип, коты алынды. Юк, бу минутта балны мин ашадым, дип әйтергә аның кыюлыгы җитмәде. Элекке кәпрәюе шиңгән иде инде.

Шулчак әтиләре әкрен генә:

– Бу бик ярамаган эш инде, егетләр. Шулай да әйтегез әле, кем ашады балны? Курыкмагыз – тимим. Тик дөресен әйтегез! – дип сорады.

Нәсимнең башы тагын да аскарак иелде, Гөлсәрия кызарды, Ирек мышкылдап елап җибәрде:

– Ми-и-ин… Ә-ә… Миңгәгәй бүгекне атып бәггәч, менгәнием… Бег генә тапкыг ашадым… Багмак белән… Ә-ә-ә… Бег генә тапкыг ашаганга  бетмәс дигәнием… Ә-ә-ә…

Гөлсәриянең дә күңеле йомшарып китте, ул йөзен куллары белән каплады да:

– Мин өч тапкыр… Кашыгым чормадагы иске эшләпә эчендә, – дип пышылдады.

Нәсим генә дәшмәде.

1963 ел

Көз турында нәниләр өчен шигырьләр

Көз турында нәниләр өчен шигырьләр. «Сабантуй» журналы белән бергәләп кечкенәдән әдәбияткә мәхәббәт тәрбиялибез!

Көз

Көз килде. Үләннәр
Саргайды, шиңде.
Сап-сары яфраклар
Җиргә сибелде.

Әхмәт Ерикәй

Кошлар киткәндә

— Сыерчыгым, нигә китәсең?
Сагынырмын сине, киткәчтен.
— Көз җитте бит инде, мин туңам,
Килгән идем җәйге костюмнан.

Бари Рәхмәт

Көзге яңгыр

— Апа, безгә артыбыздан
Шыбыр-шыбыр кем дәшә?
— Кем дә дәшми, көзге яңгыр
Зонтик белән сөйләшә.

Мәрзия Фәйзуллина

Көзге җил

Көзге җил «усал»,
Салкын булса да,
Колак-борыннар
Бераз туңса да.
Куркытмый безне
Һичбер суык җил.

Мәрзия Фәйзуллина

Салкын, саф һава

Салкын, саф һава,
Йомшак кар ява.
Урамга чыксаң,
Битләр кызара.
Кар бөртекләре
Өстеңә куна,
Үзләре матур
Һәм салкын була.

Әминә Бикчәнтәева

Бу кайчак була?

Кырлар буш кала,
Яңгырлар ява;
Җирләр дымлана,
— Бу кайчак була?

Габдулла Тукай

Көз

Күрәмсез, дусларым, көз килде тышта;
Озак тормас, килер ак тунлы кыш та.
Китә башлады бездән инде кошлар;
Алар бездән ерак җирләрдә кышлар.

Габдулла Тукай

Көз

Үтте-китте матур җәйләр,
Көзләр килеп җиттеләр.
Ак каенның яфраклары
Саргаешып киптеләр.

Кави Нәҗми

Яфрак бәйрәме

Яңгыр түгел, кар да түгел,
Яфраклар ява җиргә.
Көз турында җырлыймын мин —
Кушыл син яңа җырга.
Сары, сары, сап-сары
Агачның яфраклары.
Җил исә, ява яфрак —
Көзнең матур чаклары.
Оча яфрак, уйный яфрак
Һаваларда әйләнеп.
Бүген, бүген, бүген, бүген
Яфракларның бәйрәме!

Ләбиб Лерон