Малай белән балык (Фарсы халык әкияте)

Моннан күп еллар элек күкнең зәңгәр көймәсе астында, урман буендагы кечерәк кенә өйдә, ир белән хатын яшәгән. Аларның малайлары булган.

Шулай беркөнне әнисе улына болай дигән:

— Улым, әтиеңә булыша башларга вакыт инде сиңа. Улларыбызга бернәрсә дә юк. Диңгездән балык тотып кайтыр идең.

Малай ятьмә алган да диңгез буена киткән. Ятьмәсенә бик матур алтынсу кызыл-күгелҗем балык эләккән. Балык моңа кайгылы күзләре белән караган да кеше тавышы белән әйткән:

— Мине диңгеземә җибәрсәнә. Мин моның өчен сиңа тылсымлы кайчы бирермен. Ул кайчы белән нәрсә өлгесен генә киссәң дә, өлге чын әйбергә әверелер.

Малайның балыкны диңгезгә җибәрүе булган, кулына каяндыр кайчы килеп эләккән. Ул да түгел якындагы агачтан бер зур сары яфрак килеп төшкән. Малай шул яфрактан бик шәп сарай өлгесе ясаган. Караса, сарай өлгесе үсә, зурая башлаган, тора-бара бик зур мәһабәт алтын сарайга әверелгән. Малай, җирдәге сары, яшел, кызыл, көрән яфракларны җыеп, алардан чәчәк, үлән, агач өлгеләре ясый башлаган. Шунда ук болардан әлеге алтын сарай тирәсендә хуш исләр аңкытып торган матур бакча барлыкка килгән.

Малай тизрәк өенә йөгергән. Әнисе белән әтисенә һәм үзенә кәгазьдән кием-салым өлгеләре кискән. Кинәт аларның өсләрендә ефәк һәм бәрхет киемнәр пәйда булган. Шуннан алар алтын сарайга күчкәннәр дә башка кешеләрдән баерак һәм рәхәтрәк яши башлаганнар.

Әмма күп тә үтмәгән, малайга күңелсез була башлаган, чөнки аңа хәзер бакчадан чыгарга рөхсәт итмәгәннәр, элекке иптәш малайлары — ярлы-ябагай белән уйнатмаганнар. Малайга уйнарга иптәш калмаган. Аның өстенә әнисе дә: «Киемнәрең кыйммәтле, саклап ки, комда аунама, пычранма, тегеләй итмә, болай итмә!» — дип, гел тыеп кына тора икән.

Бер төнне малай бүлмәсеннән шыпырт кына чыккан да диңгез буена йөгергән. Анда баргач, әлеге балыкны чакырып кычкыра башлаган:

— И минем алтынсу кызыл-күгелҗем балыгым, кайда син? Миңа ярдәм итсәнә, минем элекке тормышымны кайтарсана.

Балык бик тиз килеп җиткән дә әйткән:

— Бик хуп. Әйдә, синеңчә булсын, кечкенә дустым! Син хәзер бай да, дәрәҗәле дә. Ләкин үз көче белән табылмаган байлык кешене бәхетле итми. Кояш чыгу белән, кайчыны диңгезгә ыргыт та өч тапкыр сызгыр. Шуннан соң яңадан бәхетле булырсың.

Кояшның беренче нурлары күренә башлау белән, малай кайчыны диңгезгә ташлаган да өч тапкыр сызгырган.

Ул өенә кайтканда, алтын сарайның эзе дә калмаган. Алачык ишеге төбендә әнисе, элекке кебек, аны елмаеп каршы алган, ди.

Разил Вәлиев тәрҗемәсе

«Таз хикәяте» /Татар халык әкиятеннән/

Бер патша булган. Ел саен оста сөйләүчеләрне чакырып китерә дә икән бу, алларына бер кисәк алтын куеп: “Дөньяда юк нәрсә турында сөйләгез, кемгә “булмас!” дип кычкырам, бу алтын шуңа була. Әгәр “була торган хәл” дип әйтәм икән, аның аркасына йөз тапкыр чыбыркы төшәчәк”, — ди икән. Сөйләүчеләр күп була ди, тик алар һәммәсе дә чыбыркы “ашап” кына кайтып китәргә мәҗбүр булалар икән.

Менә бервакыт патша янына хәйләкәр Таз килгән. “Әй, падишаһым! – дип сөйләп киткән ул. – Без бабай белән бу якларга әле әти туганчы ук килеп төпләндек. Умарталык асрый башладык. Һәм умартада ничә корт барын белә идек”.

“Була торган хәл! ” – дигән патша.

“Бервакыт ике бал корты югалды, — дип дәвам иткән Таз. Бабай мин аларны эзләргә җибәрде. Көне буе эзләдем, табалмадым. Бер агач астына йокларга яттым. Төнлә ниндидер тавышка уянып киттем. Итекләрем үзара сугышып ята икән. Көчкә аердым…”

“Була торган хәл!” — дигән тагын патша, инде аны чыбыркыламакчы булган.

Таз аңа игътибар итмәгән, сөйләвен дәвам иткән: “Иртән тагын киттем. Бара торгач, бер дуңгыз көтүенә килеп чыктым. Көтүчесе бик ямьсез һәм бөкре карт иде. Үзе сәләмә киемнәргә төренгән. Якын килеп карасам, шаккаттым: ул синең әтиең иде, падишаһым!”

Шул урында патша сикереп торган да, зәһәрләнеп: “Моның булу мөмкин түгел!” – дип кычкырган.

Халык шаулаша башлаган. Таз алтынны алган да, башын югары күтәреп, сарайдан чыгып киткән.

«Зирәк керпе» Ильяс Гафаров #Әкиятханә

Борын-борын заманда калын кара урманда яшәгән, ди бер керпе.

Влада Семенова рәсеме

Керпе бик зирәк булган, күп укыган. Агач кайрыларыннан, яфраклардан кечкенә китапчыклар ясап, урман яңалыкларын, һава торышын язып барган. Хат ташучы шыгырдавык саескан Каф тау артыннан аңа кызыклы китаплар ташыган. Китапларны  укып, керпе тегәргә өйрәнгән. Өендә остаханә ачып җибәргән. Урманда яшәүчеләрнең усалы, юхасы, явызы, куркагы, хәйләкәре, көчлесе – барысы да аннан күлмәк-чалбар тектерә башлаган. Аеруча куяннар, аюлар матур киенергә яраткан: кышын-ап-ак тун, җәен соры, ак, зәңгәр, көрән күлмәкләр тектергәннәр. Керпе һәрбер җәнлекне игътибар белән тыңлаган, китапларыннан карап, акыллы киңәшләр биргән, кемгә нинди кием, кайсы төс, тукыма кирәклеген аңлаткан. Өстәвенә, килгән берен урман сый-нигъмәтләреннән авыз иттергән.ү

Даны тирә-як урманнарга таралган. Моңа куян малае Озынколак бик көнләшкән. Куяннан да бәләкәй керпе янына урман патшалары баш иеп килсен әле! Беләктән белем көчле икәнен аңламаган Озынколак. Үзе дә саесканнан китаплар кайтартып караган-каравын. Тик укыйсы килмәгән: ялкау булган. Шулай да керпегә начарлык эшлисе килгән. Беркөнне урманда шундый сүз тараткан: “Һи, керпе кебек кенә барыбыз да тегә ала. Урман тулы энә. Аның өчен китап укыйсы  юк!” – дигән. Моны ишеткән керпенең хәтере калган. “Тукта, – дигән ул, – чынлап та, мин картаеп барам, күзләрем дә күрми башлар, ә җәнлекләргә матур- матур киемнәрне кем тегәр?”

Керпе уйлаган да остаханәсен ябып, тегү мәктәбе ачып җибәргән. Теләгән һәркайсын бушка тегәргә өйрәтә башлаган. Җәнлекләрнең кайсы бик теләп, кайсылары бик авырлык белән  өйрәнгән. Иң авыры куяннарга һәм аюларга туры килгән. Куяннарның күзе кылый: энә саплый алмыйлар, ә аюларның куллары зур, кечкенә энәне тота алмыйлар икән. Гайбәтче Озынколакка бик ачулары килгән. Җыелышып киңәшкәннәр дә аны урманнан куып чыгарганнар.

Мескен Озынколак авылга китеп, кешеләр янына ияләшкән. Әнә шуннан йорт куяннары үрчи башлаган. Калган куяннар төрле күлмәк киюдән туктаган. Кышын ак туннан, җәен соры күлмәктән генә йөри башлаганнар. Көрән күлмәкле аюлар күлмәк тегеп маташмаганнар. Җәй буе бал ашаганнар, кышын, аучы  күзеннән качып, өн ясап йоклаганнар. Ә ак тунлы аюлар җәй җитү белән Төньяк боз океанына киткәннәр һәм башкача урманга әйләнеп кайтмаганнар. Ак аюлар әнә шулай барлыкка килгән. Ә керпегә килгәндә, ул әле дә күп укый, шыгырдавык саесканнан китаплар китертә, ди. Урманда яшәүчеләр аңа киңәшкә йөриләр, үзен бик хөрмәт итәләр икән.

Галим булсаң, Галәм – синеке, дустым, шуны бел дип яздым бу әкиятне. Вәт!

Ильяс Гафаров