«Сыңар күзлеләр илендә» /Япон халык әкияте/

Бик күптән булган бу хәл. Бер ялкау адәм ничек итеп җиңел  генә баю турында хыялланып ята икән. Сүз иярә сүз чыгып, кемдер моңа диңгез уртасында сыңар күзле кешеләр яши торган утрау барлыгын әйткән. “Их, бер күзле адәм алып кайтырга да, шуны халыкка күрсәтеп йөри-йөри акча җыярга иде! Һәр кешедән берәр бакыр акча гына алсам да,  череп баеп бетәр идем,” – дип хыялланган ул.

Озак уйлап тормаган, көймәгә утырган да диңгездәге шул  илне  эзләргә сәяхәткә чыгып киткән бу. Озак йөзеп көймәсе ярга килеп туктауга моның каршысында коточкыч кыяфәтле бер күзле адәм пәйда булган.  Ләкин аңардан һич тә курыкмаган, киресенчә, сөенгән генә сәяхәтче. “Хәзер бу албастыны алдап-йолдап көймәгә утыртам да  үзебезгә алып кайтып китәм,” – дип уйлаган ул. Шулчак бер күзле адәм дөнья бетереп: “Әй, бер күзлеләр, тизрәк монда килегез! Безгә диңгездән ике күзле албасты килде!” – дип кычкыра башлаган.

Моның тавышын ишетеп, бер күзле адәмнәр яр буена йөгерешеп төшкәннәр дә ике күзле  сәяхәтчене эләктереп тә алганнар.  Аннары аны читлеккә ябып, ил буйлап халыкка күрсәтеп йөри башлаганнар.

Ике күзле албастыны күрсәткән өчен, һәр кешедән берәр көмеш җыя-җыя, бер күзле адәмнәр череп баеп беткәннәр, ди.

 

«Бака акчасы» /Лак халык әкияте/

Борын-борын заманда яшәгән, ди, ир белән хатын. Бар булган байлыклары бер үгез икән боларның.

— Ашарга берни калмады, үгезне сатам,— дигән беркөнне ире.

— Сатма! — дип тарткалаша икән хатыны.

Иртән торып, ире үгезне күлгә су эчерергә алып төшкән. Шулчак күлдәге бер Бака:

— Үгезеңне сат! Үгезеңне сат! — дип кычкыра башлаган.

— Унбиш тәңкә көмеш бирсәң, сатам,— дигән аңа агай.

Алсу Тимергалина рәсеме

Ә Бака бертуктамый кычкыра да кычкыра икән:

— Үгезеңне сат! Үгезеңне сат!

Ачуы чыккан ир Бакага таш ыргыткан. Алай да тынмагач, чишенеп, суга ук кереп киткән. Караса, күл төбендә көмеш акча белән тулы чүлмәк тора, ди. Ир чүлмәктән унбиш көмеш тәңкә алган да, үгезен күл буенда калдырып, өенә йөгергән.

Ә үгез, башка сукмак буйлап чабып, аннан алданрак кайтып җиткән. Хатыны үгезне абзарга кертеп ябуга, ишек төбендә ире пәйда булган.

— Үгезне саттым! Менә сиңа унбиш тәңкә! — дип кычкырган ул хатынына.

— Каян алдың бу акчаны? — дип сораган ул иреннән.

— Күлдәге Бака бирде. Анда әле туп-тулы бер чүлмәк көмеш акча калды.

Караңгы төшкәч, ир белән хатын, шыпырт кына күл буена барып, көмеш тулы чүлмәкне алып кайтканнар да ишегалдында җиргә күмеп куйганнар. Ашап-эчеп алгач, ире йокларга яткан, ә хатыны хәлвә пешергән дә аны, суытып вак кисәкләргә турагач, өй түбәсенә менгереп сипкән.

— Әтисе, тор тизрәк! Төнлә хәлвә яңгыры яуган! — дип, иртән ирен төрткәләп уяткан ул.

— Менә шәп булган! Хәлвә яратам мин! — дигән дә ире түбәгә хәлвә җыярга менеп киткән.

Хәлвә белән иртәнге чәйне эчкәч, ир, урамга чыгып, авыл халкына ничек итеп күлдәге Бакага үгезен сатуы хакында мактанырга тотынган. Билгеле инде, бу турыдагы хәбәр шунда ук ханга барып ирешкән. Тиз арада хан чапкыннары килеп, болардан Бака акчасын таптыра башлаганнар.

— Минем ирем хыялый бит ул… Күл бакасының нинди акчасы булсын?! — дип каршы алган аларны хатыны.

— Нишләп хыялый булыйм ди мин?! Күктән хәлвә яуган төнне көмеш акча тулы чүлмәкне икәү бергә алып кайттык бит! — дип, сүзгә кушылган ире.

Бу сүзләрне ишеткән чапкыннар шаркылдашып көлгәннәр дә хан янына кайтып бөл ай дигәннәр:

— Күлдә бернинди акчң да юк! Аларга ышансаң, бай Бака турында гына түгел, күктән хәлвә явуын да сөйлиләр анда.

Шулай итеп, хатынының тапкырлыгы аркасында болар баеп киткәннәр һәм бүген дә бик матур, тигез гомер итәләр, ди.

Разил Вәлиев тәрҗемәсе

Татар китап нәшриятының «Хайваннар дөньясы» китабыннан алынды.

«Профессор Куян» /әкият/

Бер урманда төрле җәнлекләр  тату бер гаилә булып яшәгән. Кәкре аяклы аю иң көчле булуы белән аерылып торган. Шуңа да аны урманның хуҗасы итеп санаганнар. Күпереп торган йомшак йонлы тиен иң өлгере булып танылган. Ул мизгел эчендә биек агачларга үрмәли алган. Урманга куркыныч янамыймы икәнен күзәтеп, хәвеф-хәтәр буласын хәбәр итеп, башкаларны кисәтеп торган. Җирән төлке  җәнлекләрне аучы тозагына төшүдән саклаган, хәйләкәрлеге белән тәҗрибәле аучыларның да башын әйләндергән. Соры бүре иптәшләренә яшәргә уңайлырак шартлар булдырырга тырышкан.

Тик менә куркак куянның гына башкалардан бернинди өстен ягы да юк икән. Ул арада иң ябыгы, хәлсезе һәм көчсезе булган. Куянны болай яшәү тәмам туйдырган, ул да  үзен башкаларның хөрмәт итүен теләгән. Бу хакта җиде көн, җиде төн йокламыйча уйланган да уйланган.

Ниһаять, “кешеләр янына китәм, аң-белем алам”  дигән карарга килгән. Зур бер калага килеп кергәч, куян китапханәгә юлыккан. Җитмеш көн, җитмеш төн шуннан чыкмыйча укыган да укыган. Китапларның ниндиләре белән генә танышмаган. Матур сөйләм, фән, исәп-хисап, мәзәкләр дә өйрәнгән ул. Аннары кабат урманына кайтып киткән.

Куянны күрүгә, урман җәнлекләре аны элеккечә кыерсытырга тотынган. Күп укып, өйрәнеп, галим дәрәҗәсенә күтәрелеп кайткан куянның хәзер инде һәр сүзгә төпле, акыллы җавабы булган. Ул үзен берәүгә дә рәнҗетергә, кимсетергә ирек бирмәгән. Әле, киресенчә, җәнлекләр бу урманнан гына түгел,  башкаларыннан да аңа киңәш сорап килә башлаган. Шулай ул тирә-юньгә профессор-куян булып танылган.

Менә шулай, дусларым, күп укырга кирәк. Белемең булса, беркайда да югалмыйсың, дусларың да арта гына икән.

Зәринә ЗӘЙНУЛЛИНА,
Казан, 12нче гимназия

Влада Семенова рәсеме