Балалар өчен табигать турында шигырьләр

Кырмыскалар илендә

Факил Әмәк

Җәйнең матур көнендә

Күзәт әле, иренмә —

Көне буе эш кайный

Кырмыскалар илендә.

 

Ничек төзи белгәннәр:

Өйләре катлы-катлы.

Озын, урау юллардан

Чабалар бер-бер артлы.

 

Яңгыр килсә — посалар,

Өйләре—җылы, җайлы.

Бергәләшеп яшәгәндә

Башта юк һич тә кайгы.

 

Нәни генә кырмыска,

Ямьнәр өсти тормышка.

Җәй эшләсә, ял итәр —

Ерак калмады кышка.

Фото: pixabay.com


Бака

Әнәс Кари

Камышлы күлдә,

Куак төбендә

Ята быгырдап

Зур башлы бака.

Батып һәм калкып,

Су дулкынлатып,

Тынмый кычкыра:

«Бака-ка-ка-ка!»

 

Аяз көннәрдә,

Кояш көлгәндә,

Куак төбеннән

Өскә чыга ул,

Авызын ачып,

Түмгәккә басып,

Камы ш аралай

Черки куа ул…

 

Черкиләр тотса

Һәм ялмап йотса,

Ярсып сикерә

Мактанчык бака.

 

Күл сазлыгында

Ул, бата-калка,

Тагын кычкыра:

«Бака-ка-ка-ка!»

Фото: pixabay.com


Песи, песи, пескәем…

Дамир Гарифуллин

Песи, песи, пескәем,

Нигә качкан төскәең?

Тычкан тотмадыңмыни,

Озак йокладыңмыни?

 

Сөт бирмәделәрмени,

Нык тиргәделәрмени?

 

Ә песи әйтә: — Мияу,

Мин һәрвакытта уяу,

Тычканнар миннән поса,

Күсенең коты оча.

 

Олылар шуңа күрә

Миңа тәмле сөт бирә.

 

Тик менә Айрат кына

Кылана харап кына:

Йә аягыма баса,

Йә ул койрыктан аса.

 

Шуңа качкан төскәем,

Шуңа яшьле күзкәем…

 

Тик Айратка әйтегез,

Ул зур дип тормыйм әле.

Тагын миңа тисә ул,

Борынын тырныйм әле.

Фото: pixabay.com


Ат яратучы малай

Равил Фәйзуллин

Поездга да утырган бар…

Ә мин атны яратам!

Атта рәхәт! Кая телим —

тезгенне генә тартам!

 

Поездлар баралар алар

бер салган эздән генә…

Аннан дөньяны күрәсең

фәкать тәрәзәдән генә.

 

Атта —

телим — кырга чыгам,

телим — тауларга менәм!

Иреклекне тою рәхәт,

куышып җилләр белән!

Фото: pixabay.com


shigriyat.ru сайтыннан тупланды

Ява карлар, яңа карлар… /Кыш турында шигырьләр/

Ява карлар, яңа карлар…

(Р.Миңнуллин)

Ява карлар, яңа карлар –
Кышның ак гөлләре.
Якты булсын, ап-ак булсын
Илемнең көннәре.
Ишетелеп торсын җирдә
Балалар көлгәне.

Ява карлар, яңа карлар,
Ак – гомер юллары,
Дәвам итсен гомер буе
Тынычлык еллары.
Яңгырасын җир өстендә
Тынычлык җырлары.

Ак мизгел

(Р.Миңнуллин)

Яратам мин ап-ак төсне
Бөтен дөнья ап-ак төсле.
Куяннар да ак тун кигән
Каеннар да ак туннан.
Бүреккә дә, керфеккә дә
Борынга да ак кунган.
Биек булып, ап-ак булып
Урамга ак кар яуган.
Көне буе шау-гөр килеп
Шуабыз шул ак таудан.

Кыш

(Р.Корбанов)

Буран кырларны
Бөрә ак карга.
Ул бишек җыры
Көйли аларга.

Уҗымнан калын
Юрган астында
Тирән йокыга
Талды барсы да.

Уяныр алар
Кышкы йокыдан,
Яз килеп, кырлар
Арчылгач кардан.

Буранда

(Ә.Бикчәнтәевә)

Тышта ыжгырып
Җил-буран дулый,
Күзеңне ачып
Карап та булмый.

Шундый буранда
Нәни энесен
Бакчага илтә
Апасы Гөлсем.

– Курыкма, энем,
Җилдән-бураннан,
Батырлык яхшы
Куркак булганнан.

Кар яуганда

(М.Фәйзуллина)

Энем минем кар яуганда
Чыга чана шуарга,
Артка карый – эз юк була;
Хәйран кала шуңарга:

– Апа, апа, кая качкан
Минем чана шуган юл?
– Мамык карлар явып узгач,
Кар астында калган ул.

Буран

(Г.Толымбай)

Урамда – буран,
Мин өйдә торам.
Тәрәзә аша
Тик авыз ерам.

Әй, җил выжылдый,
Буран дуылдый.
Ачулы песи
Кебек мырылдый.

Салкын, саф һава

(Ә.Бикчәнтәева)

Салкын, саф һава,
Йомшак кар ява.
Урамга чыксаң,
Битләр кызара.

Кар бөртекләре
Өстеңә куна,
Үзләре матур
Һәм салкын була.

Шуабыз

(Н. Мадъяров)

Чанада да шуабыз,
Чаңгыда да шуабыз.
Тимераякта очабыз,
Чыжлап тора шома боз.

Тауларга да барабыз,
Кырларга да чыгабыз.
Кар-буран дип тормыйбыз,
Шуабыз да шуабыз.

“Салкын кайда?”

(М.Әхмәтшина)

Урамда салкын, диләр,
Бик тә өшетә, диләр.
Урамга аның үзен
Күрергә чыкты Дилбәр.

Тун киде, шарф япты,
Күп йөрде урамда.
Көтә-көтә салкынны,
Туңып бетте буранда.

“Ак кыш”

(Роберт Миңнуллин)

Яратам мин ап-ак төсне
Бөтен дөнья ап-ак төсле
Куяннар да ак тун кигән,
Каеннар да ак туннан.

Бүреккә дә керфеккә дә,
Борынга да ак кунган.
Шундый якты, шундый нурлы,
Бөтен дөнья ак кына…

Ап-ак була белә шулай
Безнең туган як кына.

“Кыш килде”

(Г. Зәйнашева)

Ап-ак тун киеп кыш килде,
Яфрак-яфрак кар ява.
Без дә кидек җылы туннар,
Куркытмый салкын һава.

Сөенәбез, шатланабыз,
Күңелле үтә кышлар.
Чаңгы, чана, тимераяк –
Безнең иң якын дуслар.

“Кар бабай”

Тәгәрәтеп ак карны,
Ясадык кар бабайны.
Куйдык кишердән борын,
Ясадык ике кулын.

Күзләре – кара күмер.
Дидек: “Син урам себер!”
Зур себерке тоттырдык,
Көлешеп карап тордык.

***
Ап-ак карлар
Әкрен генә явалар.
Чаналар тартып балалар
Тау шуарга баралар.

***
Урамнарга, бакчаларга,
Урман, кырлар өстенә
Ак мамыктай күбәләк кар
Төшә дә төшә генә.

Яңа яуган кар шыгырдый,
Өстенә баскан саен,
Курыкмыйча каршылыйбыз
Салкын кыш аен.

Урамга чыктык шаулашып,
Йортлардан чана тартып;
Уйныйбыз учта йомарлап,
Юеш кар тубы атып.

***
Кар, кар, кар ява,
Бураннарны туздыра.
Кулларга төшеп эри,
Үзе бик тиз туңдыра.

Йомшак карны алабыз,
Аннан шарлар ясыйбыз.
Кар атышып уйныйбыз,
Бик күңелле яшибез.

Балалар өчен «Үс-үс» иттерү шигырьләре

Баланы йокыдан уяту

(Халык авыз иҗаты)

Таң, таң ата, таң ата,

Сагышлы ай да бата.

Кояш нурына күмелеп,

Бәбкәем йоклап ята.

 

Уян, балам, тиз уян,

Качып китте төн-куян.

Йомшак кына чәчләреңнән

Сөеп, иркәләп куям.

 

Алтын, алтын, алтыным,

Минем йөрәк ялкыным.

Уян, бәбкәм, күз нурым,

Кояш булып балкырмын.

 

Төн пәрдәсе ачылды,

Якты нурлар чәчелде.

Тор, балакай, битең ю,

Тарап алчы чәчеңне.

 

Үтеп китте кара төн,

Алда — якты, матур көн.

Бәхетле булсын таңың,

Әйдә, балам, уйнап-көл!

 

Чәчләрең камыш булсын,

Гәүдәләрең — зифа тал.

Кояш белән бәхет килә,

Таң нурларын күреп кал.

 

Тор, тор, тургай,

Таң, таң ата бугай.

Тургай, кил, чыпчык, чык,

Чырык, чырык, чырык!

 

Тор, тор, кызым, тор инде,

Йокың туйгандыр инде.

Син яраткан курчакларың

Күптән торганнар инде.

 

Йә, сандугач, күзең ач,

Тәрәзәдән, тургай, кач!


«Үс-үс» иттерү

(Халык авыз иҗаты)

Үс-үс, үс-үс итә,

Балам үсеп тә җитә.

Казлар канат бирсен,

Торналар аяк бирсен.

Бүдәнәләр май бирсен,

Ябалаклар йон бирсен.

Балам зур үссен,

Үс-үс-үс-с-с!

 

Сузылсын, су буе булсын,

Киерелсен, киртә буе булсын.

Бәхетле, тәүфыйклы булсын,

Ата-анасына шәфкатьле булсын.

Үс-үс-үс-с-с!

 

Әбисенә, бабасына,

Атасына, анасына

Шәфкатьле бала булсын,

Сүзе үтемле булсын,

Үзе сөйкемле булсын.

Зу-у-ур үсс!

 

Үс, үс, улым, үс әйдә,

Дөнья бик киң, сыярсың,

Аягың җиргә терәрсең,

Башың күккә сузарсың.

Бу җирләргә сыймасаң,

Галәмнәргә чыгарсың.

Күчтәнәчләр апкайтып,

Әнкәеңне сыйларсың.

 

Әйт иткән, тәйт иткән —

Кәҗәгез кая киткән?

Кәҗәбез суга киткән,

Минем бәби зур үскән.

Үс, үс, үс!

 

Үсә-үсә бәбкәем,

Үсә-үсә зур була.

Кояш кебек сөйкемле,

Үзе сүзгә җор була.

 

Торыр җирең — бабаң җире,

Сайрар телең — анаң теле.

Карышма да тибешмә,

Яңа кердең инешкә,

Киерелгәндә — киртә буе,

Сузылганда — солы буе!

Үс-үс-үс!


Без чәбәкәй итәбез

Нурия Измайлова

Чәп-чәп, чәбәкәй,

Безнең Солтан бәләкәй.

Ул — акыллы, ул — тәтәй,

Килмә монда, кәҗәкәй!


Тел ачтырганда

(Халык авыз иҗаты)

Чәп-чәп ит, бала, чәп-чәп ит,

Чәп-чәп иткәч, үсеп кит,

Чәп-чәп ит тә йөреп кит,

Белгәнеңне сөйләп кит!

 

Әт-әттә дип әйт,

Әтәч койрыгы бирәм.

Ән-әннә дип әйт,

Әтәч кикриге бирәм.

 

Ап-аппа дип әйт,

Ал алма бирәм.

Әп-әбби дип әйт,

Телеңә йомшак булыр.


Чәбәкәй

Хәкимҗан Халиков

Минем сеңлем Тәнзилә,

Әлегә бик бәләкәй.

Ә шулай да инде ул

Итә белә чәбәкәй.

Менә шулай, менә шулай,

Итә белә чәбәкәй.

 

Әллә инде шуңарга

Сеңлем бигрәк сөйкемле.

Чәбәк-чәбәк иткәндә

Очып китәр шикелле.

Менә шулай, менә шулай

Очып китәр шикелле.

 

Көн дә көтәм мин аның

Тып-тып йөреп киткәнен.

Ул чәбәкәй иткәндә

Беркөн биеп киткәнмен.

Менә шулай, менә шулай

Үзем биеп киткәнмен.


Тәпи йөрергә өйрәткәндә

(Халык авыз иҗаты)

Әттә, әттә, әттәти,

Минем улым бик тәти.

Минем улым бик тәти дә,

Йөреп китәр ул тәпи.

 

Йәле, кил әле, кил әле,

Килә аласың микән?

Нәни аякларың белән

Баса аласың микән?

 

Минем кызым кечкенә,

Бик охшаган үземә.

Әкрен басып, вак-вак атлап,

Кил, күз нурым, теземә.

 

Тәпи-тәпи килә ул,

Минем янга җитә ул.

Тәпи йөреп, зур үскәч,

Мәктәпләргә китә ул.

 

Басар, басар, басар ул,

Тып-тып йөреп басар ул.

Биеп тора, ыргылып тора,

Булыр бигрәк батыр ул (малайларга).

Көлеп тора, биеп тора,

Булыр бигрәк матур ул (кызларга).


«Үчти-үчти» сикерткәндә

(Халык авыз иҗаты)

Үчтеки, үчтеки,

Үсмәгәнгә кечтеки.

Үсә-үсә зур булыр,

Бигрәк матур кыз булыр (кызларга).

Бик батыр егет булыр (малайларга).

 

Ноп-һоп, һоп-һоп,

Үс, бәбкәем, зур син.

Аякларың ныгысын,

Үс син, үс син, зур үс син!

 

Үсеп буйга җитәр бу,

Галим булып китәр бу.

Үзенең туган иленә

Тырышып хезмәт итәр бу.

Һоп, һоп, һоп!


Үчти-үчти

(Ренат Харис)

Үчти-үчти үчтеки,

үсте китте кечтеки.

Үсте, үсте — зур булды,

таза һәм матур булды,

акыллы, зирәк булды,

һәркемгә кирәк булды.


Баланы биеткәндә

(Халык авыз иҗаты)

Тыпыр-тыпыр биидер,

Аягы җиргә тимидер.

Очкан коштай талпынып,

Канатларын кагынып

Һәп, һәп, һәп!

 

Биече, кызым, биече,

Аягың җиргә тиерче.

Биюеңә сөенче,

Өстең башың киенче.

 

Әй чулпысы, чулпысы,

Бигрәк матур тәңкәсе.

Аккош микән, былбыл микән,

Моны тапкан әнкәсе.

 

Минем кызым бик иркә,

Башларында — кәсинкә,

Аягында — бәтинкә,

Алтын чәчле, зәңгәр күзле,

Коеп куйган кәртинкә.

 

Чәбәк-чәбәк әткәсе,

Биетеп тора әнкәсе,

Такмак әйтә апасы:

Әттә дидер, дүрттә-тә!

 

Әй биючем, биючем,

Биеп-чүгеп йөрүчем.

Шыгыр-шыгыр иттереп,

Читек-кәвеш киючем.

 

Эттә түдер түдәме,

Гармунчыгыз өйдәме?

Өйдә булса килсен әле,

Биетеп китсен әле.


***

Бас, кызым, Әпипә,

Син басмасаң, мин басам:

Синең баскан эзләреңә

Мин дә китереп басам.


***

Бас, бас, эзенә,

Күз тимәсен үзенә.

Яшел чирәм үсеп бара,

Аяк баскан эзенә.


Бии-бии үс әйдә

(Нәниләрне биетү такмагы)

Әминә Викчәнтәева

 

Ары да килеп биисең,

Бире дә килеп биисең, Я

ңа гына тәпи йөреп

Киткәнеңне белмисең.

 

Бигрәк матур биисең шул,

Кечкенә Гөлсинәбез,

Егылсаң да еламыйсың,

Сине шуңа сөябез.

 

Сиңа бер яшь тулганына

Өч ай гына бит әле,

Биеп кенә, җырлап кына

Тизрәк үсеп җит әле.


Юындырганда

(Халык авыз иҗаты)

Салкын су, чиста су,

Баламның битләрен ю,

Баламның күзләрен ю.

Битләре алсулансын,

Күзләре ялкынлансын,

Куллары таза булсын.


Коендырганда

(Халык авыз иҗаты)

Кәбестәгә су салдым,

Суы сарыксын,

Үзе калыксын,

Имәндәй таза булсын,

Үзәктәй озын булсын.

 

Ябалактан йон ал,

Бүдәнәдән — май,

Кәбестәдән — аклык,

Судан — пакьлек;

Баламнан килер

Дөньяга шатлык.

 

Суы сарыксын,

Үзе калыксын,

Таза, көр булсын,

Мал таба торган булсын.

 

Суы сарыксын,

Үзе калыксын,

Ятып йокласын,

Торып уйнасын,

Елап тормасын,

Елак булмасын.

 

Суы сарыксын,

Үзе калыксын,

Тигез канатлы булсын,

Озын гомерле булсын,

Игелекле, шәфкатьле булсын.

 

Суы сарыксын, үзе калыксын,

Бәхетле, тәүфыйклы булсын,

Ата-анасына шәфкатьле булсын,

Олыга-кечегә мәхәббәтле күренсен.


«Кәккүк, чыпчык» уены

(Халык авыз иҗаты)

Уен вакытында баланы аркага кочтырып, алга-артка селкенәләр.

Кәккүк, чыпчык,

Тәрәзәдән очып чык.

Наиләгә баллы калак кертеп чык,

Илдарга сөт куйган идем,

Ашамаса эчеп чык!

Илдусның башына бал сөртеп чык,

Галиянең башына май сөртеп чык!

Әлфиягә баллы калак,

Майлы ботка биреп чык!

 

Кәккүк, карга,

Калага барганың бармы?

Галине күргәнең бармы?

Күгәрчен, карга,

Чәүкә, чыпчык,

Тәрәзәдән очып чык.

 

Кәккүк, чыпчык,

Тәрәзәдән очып чык.

Галиянең өстенә

Матур күлмәк биреп чык.

 

Кәккүк, чыпчык,

Минем матур кызыма

Тәмле прәннек алып чык.

Карга, чыпчык,

Тәрәзәдән очып чык.

Кызымның башына

Бал сөртеп чык,

Май сөртеп чык,

Шикәр калдырып чык,

Прәннек калдырып чык.

Балалар өчен Ләбиб ЛЕРОН шигырьләре

Самими чак, садә чак…
Ул – сабый чак, балачак.
Олыгайгач та хәтердә
Мәңге шулай калачак!

Балалар язучысы Ләбиб Лерон (Лемон Лерон улы Леронов) 1961 елның 11 ноябрендә Татарстанның Мөслим районы Түреш (Иске Карамалы) авылында туа, балачагы һәм үсмер чоры Актаныш районының Олыймән авылында уза.

1984 елда Казан дәүләт университетын тәмамлый. Университетта укыган елларында ук «Яшь ленинчы» (хәзерге «Сабантуй») газетасы редакциясендә эшли башлый. 1986–1988 елларда Татарстан Язучылар берлегендә СССР Әдәби фондының Татарстан бүлеге директоры вазифасын башкара. Берара янә «Яшь ленинчы» газетасы редакциясендә әдәбият-сәнгать бүлеге мөдире, Татарстан телевидениесенең балалар өчен тапшырулар редакциясендә мөхәррир булып эшләп ала. 1989 елдан бирле ул – балалар өчен яңа чыга башлаган «Салават күпере» журналында әдәбият-сәнгать бүлеге мөхәррире хезмәтендә. 2013 елның декабреннән «Безнең мирас» журналының баш мөхәррире.

Ләбиб Лерон Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (2002).

М. Җәлил исемендәге Республика премиясе лауреаты (2007). Ш. Маннур (1994), А. Алиш (2000), Ф. Хөсни (2006), Гамил Афзал исемендәге (2016) әдәби премияләр иясе.

Самсун шәһәрендә (Төркия, 2010) булып узган шигырь фестивалендә, Белградта (Сербия, 2011) үткән Бөтендөнья Язучылары конгрессында (Татар-ПЭН үзәгеннән делегат булып) катнаша.

Л. Лерон – унсигез китап авторы.


Кышкы иртә

Кышкы иртә. Авыл. Тынлык.

Җил әле уянмаган.

Иртә шул: бала-чага да

Чыкмаган урамнарга.

 

Кошлар күптән хәрәкәттә –

Очып йөриләр иде.

Агайлар да, сукмак ясап,

Карлар көриләр инде.

 

Тиздән, тиздән җил уяныр –

Сукмакларны себерер.

Балаларның шат авазы

Урамнарга сибелер.

 

Кыш – буяучы

Бөтерчектәй бөтерелә,

Әй тирбәлә ак карлар…

Кыш – буяучы, табигатьне

Буяп чыккан, акшарлап!

 

Куе зәңгәр томан булып,

Урманга эңгер төшә.

“Җиһан тыныч йокласын”, – дип,

Җил йөри, мендәр түшәп…

 

Чиксезлектә, җем-җем балкып,

Йолдызлар нидер көтә.

Шунда очып китәр сыман

Чыршы – яшел ракета!

 

Ылыс-канатларда – бәсләр,

Яна, әнә, елкылдап…

Вакыт безгә алып килә

Яңа ел – яңа китап!

 

Кыш бабай җыры

Бигрәкләр дә матур дөнья! –

Җиргә аклык бөркелә…

Гүзәллекккә таңнар калып,

Бер елмаям, бер көләм.

 

Кешеләрнең, бик сагынып,

Мине көткәнен беләм.

Шуңа күрә сөенечләр,

Шатлыклар алып киләм.

 

Өләшермен мин аларны,

Тынычлык, бәхет теләп.

Яңа яуган кардай ап-ак

Биштәрем үзем белән…

 

Кар бабайлар

Нәсим дә кар тәгәрәтә,

Вәсим дә кар тәгәрәтә…

Нәни генә булса да, күр,

Рәсим дә кар тәгәрәтә!

 

Тәгәрәтәм мин дә карны –

Тәгәрәтәм ап-ак шарны…

Кар шар миңа өчәү кирәк –

Тәгәрәтәм тагын карны!..

 

Эшебезгә карап тордык  –

Иллә дә шәп булды, малай:

Кар бабайлар белән безнең

Бөтен урам тулды, малай!

Күңелле!

Буранлап-буранлап,

Кар яуды:

Урамнар, сукмаклар

Тарайды.

 

Чыктылар балалар

Урамга.

Урамны киңәйтеп

Уйнарга!

 

Уйныйлар, көләләр

Үзләре.

Суыктан алланган

Йөзләре.

 

Кыш көне, әйе шул,

Күңелле!

Сиңа да бу шулай

Түгелме?

 

Кызык кыш

Кыш беткәндә… кыш килде –

Быел кыш кызык итте…

Кар яудыра-яудыра,

Кыш тәмам кызып китте!

 

Башта билдән булган көрт

Мине дә узып китте;

Койманы һәм мунчаны…

Өйне дә узып китте!

 

…Ярый әле кышның, дим,

Үзен яз кызык итте:

Кояш булып чыкты да

Бөтен карны эретте.

 

Радиога салкын тигән

Энемнең тавышы беткән

Көч-хәл белән сөйләшә.

Салкын тигән. Шуңа күрә

Мәтрүшкәле чәй эчә.

 

… Беркөн безнең радиога

Нидер булды – сөйләми.

Чыжылдый шунда… Йөткерә –

Берничек тә көйләнми.

 

Нишләтергә инде моны

Әйбәт сөйләсен өчен?

Энем әйтә:

“Салкын тигән.

Мәтрүшкәле чәй эчсен!”

«Сабантуй» әдипләре: Ләбиб Лерон

Тагын укырга:

«Сабантуй» әдипләре: Ләбибә Ихсанова

«Сабантуй» әдипләре: Рәшит Бәшәр

«Сабантуй» әдипләре: Алмаз Гыймадиев

«Сабантуй» әдипләре: Шәүкәт Галиев

«Сабантуй» әдипләре: Мәрзия Фәйзуллина

«Сабантуй» әдипләре: Эльмира Шәрифуллина

«Сабантуй» әдипләре: Роберт Миңнуллин