Пыяла тарихы: аны кем уйлап тапкан?

Фото: pixabay.com

Күз алдыгызга китерегез. Сез мәктәптән кайтасыз, ә йортыгызның тәрәзәләрендә пыяла юк. Ә йорт эчендә пыяладан эшләнгән савыт-саба да күренми. Аптыраган йөзеңне көзгедән дә күрә алмыйсың, чөнки ул да юк. Үз вакытында пыяла уйлап табылмаган булса, әле бик күп файдалы  җиһазларыбыз булмас иде. Пыяланы кем уйлап тапкан соң? Ул кайчан барлыкка килгән?

Табигатьтә пыяла кеше барлыкка килгәнче үк булган инде. Аны вулканнан чыккан, башта кызган, аннары суынган  лавадан барлыкка килгән диләр. Әлеге табигый пыяла обсидиан дип атала. Әмма мондый пыяланы тәрәзә өчен кулланып булмый. Табигый пыяла гадәти  пыяладан нык аерыла ул.  Аның аркылы бер нәрсә дә күренми, ягъни ул үтә күренмәле түгел, тонык була.

Беренче пыяла борынгы Мисырда ясалган. Әмма аны ясаганда кулланыла торган ком бик чиста булмагач, пыяла  яшькелт – зәңгәр төстә булган. Вакытлар узу белән Шәрыкътә комны чистартырга өйрәнәләр, пыяла  да үтә күренмәлегә әйләнә.

Археологлар ачыклаган: пыяланы  иң беренче төймә (бизәнү әйбере) ясау өчен кулланганнар. 2000 еллар үткәч, савыт-сабаларны да пыяладан эшли башлаганнар.

XIII гасырда Шәрыкъкә Венециядән килгән шымчылар пыяла ясау серен үзләштереп, кире үзләренә  кайтып китәләр һәм Венециядә пыяла эшләү эше чәчәк ата башлый.

Күп еллар узгач, пыялага махсус состав – амальгама кушып, көзге эшләргә өйрәнәләр.

1634 елда Мәскәүдә дә беренче пыяла заводы ачыла.

Булачак Чайковскийлар өчен музыкаль бәйгедә катнашыгыз

Син фортепиано, скрипка, вилончельдә уйныйсың яки җырлыйсың? Димәк, сиңа яшь музыкантлар өчен үткәрелгән П.И. Чайковский исемендәге XVI Халыкара конкурсның республика этабында катнашырга кирәк.

Әлеге бәйге балалар музыка мәктәпләре укучылары арасында үткәрелә. Төп максат – рус композиторының мирасын популярлаштыру һәм сәләтле яшьләрне барлау.

Конкурс читтән торып уздырыла. Анда фортепиано, скрипка, вилончель, соло, тынлы уен кораллары номинацияләре буенча уза. Укучылар үзләренең уен коралларында уйнаган яки җырлаган вакытта төшкән видеоязмаларын 11нче мартка кадәр ceninnovat@yandex.ru адресына җибәрә ала.

Әлеге видеоязмаларга П.И. Чайковский исемендәге 1нче номерлы Балалар музыка мәктәбендә 27 март көнне бәя бирәчәкләр. Жюри әгъзалары арасында Н. Г. Җиһанов һәм Ә.В. Әүһәдиев исемендәге Казан музыка көллияте укытучылары бар.

Бәйгенең лауреатларына җиңүче грамотасы тапшырыла. Төп бүләк – 25-27 июньдә Мәскәү яки Санкт-Петербург шәһәрендә узачак финал этабындагы тыңлауларда катнашу.

Элемтә өчен телефон: 293-02-91 (Марина Людвиговна Гейст).

Алинә МИННЕВӘЛИЕВА әзерләде

Сөләйман балыксыманнар — сөмбаш, диңгез чабагы, керкә

Сөләйман балыксыманнар тышкы яктан сельдьсыманнарга охшаган. Озынлыклары 2,5 сантиметрдан 1,5 метрга кадәр. Алар күбрәк диңгезләрдә яшиләр, шунда үсәләр, җитлегәләр, тукланалар, ә уылдык чәчү өчен елгаларга керәләр. Кета, горбуша, нерка һ.б. балыклар — Ерак Көнчыгыш елгаларында, сөмбаш, кумжа — Европаның төньяк елгаларында, чавыча Аляска елгаларында уылдык чәчәләр.

Бу отрядка кергән балыкларның барысы да тәмле итләре һәм уылдыклары өчен югары бәяләнә. Төче су балыклары: керкә, байкал омуле, чуд ала балыгы, чуар балык та кыйммәтлелекләре ягыннан алардан калышмый. Сөләйман балыксыманнарның күбесен балык хуҗалыкларында махсус үрчетәләр.

Сөләйман балык диңгез суында да, төче сулыкларда да яши. Гәүдәсенең озынлыгы 1,2-1,5 метр. Билгеле бер күләмдә май запасы җыйгач, сөләйман балык уылдыклы күкәйләрен салыр өчен елгага күчә. Юлда ул берни дә ашамый. Шул рәвешле, 100 ләгән километр ара үтеп, гәүдә авырлыгының өчтән ике өлешен югалта. Кайбер балыклар хәтта, тиешле урынга барып та җитә алмыйча, юлда һәлак булалар. Яисә ерткыч балыклар һәм имезүче хайваннар карынына эләгәләр. Галимнәр әйтүенчә, күкәй салгач, әлеге балыкларның бары 5% ы гына диңгезгә кире әйләнеп кайта ала, ә балалары елгадан 1-2 яшьтә күченә. Бу вакытта аларның гәүдә озынлыгы 10-12 сантиметрга җитә.

Кета балыгы

Кета — бик кайгыртучан балык. Ул, уылдык чәчү өчен, вак чуерташлы сай су төбендә ком һәм чуерташ арасына чокыр ясый. Шунда уылдык чәчә дә аны чуерташ белән күмеп куя. Аннары бер-ике атна буена оясын дошманнардан бик тырышып саклый. Уылдык көз һәм кыш буе оя эчендә ята. Маймычлар язга таба гына чыгалар. Алар елгада озак тормыйлар, агымга ияреп, әти-әниләре килгән җиргә — диңгез һәм океаннарга китәләр. Ана балык үзе океанга кире әйләнеп кайтмый, бераз вакыттан үлә. Ә яшь кета юлны инстинкт буенча эзләп таба.

Билен кысып буган диләр…

Әлеге җыр яңгырый икән, солдатта булганнар, дөресрәге – Ватанны саклаучылар көне җитә дигән сүз…

Бәйрәм котлау һәм бүләкләрсез булмый, әлбәттә. Сезнең дә өйдә солдатта булган бабагыз, әтиегез, йә булмаса абыйларыгыз бардыр? Димәк, 23 февраль иртәсен аларны котлаудан башларга онытмагыз!

Әмма бүген без котлау сүзләрен читкә куеп торып, үз укучыларыбызны солдатта булган бабай, әти һәм абыйлары белән хәрби хезмәт темасына сөйләшүгә әзерләргә булдык. Сүзебез – һәр солдат үз җилкәсенә тагып караган погоннар турында булыр.

Игътибар белән карагыз әле: рәсемдәге хәрби дәрәҗәләр үсә бару тәртибендә язылса да, погоннары буталган. Сезгә шул йолдызлы погоннарны тәртипкә салырга кирәк булыр. Әлбәттә солдатта булганнар ярдәмендә! Юкка гына уртак тема әзерләргә ышандырмадык бит. Уңышлар сезгә!

Сүз уңаеннан: Россия армиясе өчен погоннарны 1696 елда Петр I керткән икән: корал яисә сумка йөртү җиңел булсын өчен солдатларның сул як җилкәсенә погон тегә башлаганнар.

Малайлар колагына!

Россиядә төрле кичектерүләре булмаган 18-27 яшьлек һәр ир-егет хәрби хезмәт узарга бурычлы. Һәм моңа әзерлек кече яшьтән башланырга тиеш.